4. Signallar va traps

🎯 Bu bobda nimani o'rganasiz:
Unix signallari — SIGINT, SIGTERM, SIGKILL, SIGHUP va boshqalar
trap orqali signallarni qabul qilish
EXIT pseudo-signali — eng muhim cleanup mexanizmi
Cleanup pattern — temp fayllar, lock fayllar, ulanishlar
Graceful shutdown — Ctrl+C bosilsa ham toza yakunlanish
Background jarayonlar — &, wait, signal propagation
⏱ Vaqt: ~25 daqiqa 🧪 Mashqlar: bashlings watch 09_traps (kelajak sprint)

4.1. Nima uchun bu kerak?

Quyidagi vaziyatlarni tasavvur qiling:

Skriptingiz 100MB vaqtinchalik faylga ma'lumot yozayotgan edi. Foydalanuvchi Ctrl+C bosdi. Fayl qaytib qoldi — diskni iflos qildi.
Database backup skripti ishlayotgan edi. Terminal yopildi. Yarim-bajarilgan backup va ochiq ulanish saqlanib qoldi.
Server-monitoring skripti cron'da yurar edi. Tizim qayta yuklandi. PID fayli qoldi, keyingi run "allaqachon ishlamoqda" deb noto'g'ri xato berdi.

Bularning hammasi trap va signallar bilan oldini olinadi.

Asosiy g'oya

Hech qachon "muvaffaqiyatli tugadi" deb umid qilmang. Skriptingiz istalgan vaqtda to'xtatilishi mumkin — Ctrl+C, terminal yopilishi, OOM killer, kill -9. Cleanup'ni kafolatlash kerak.

4.2. Unix signallari — qisqacha modeli

Signal — bir jarayondan boshqasiga (yoki kernel'dan) asinxron xabar. Foydalanuvchining Ctrl+C — bu signal. kill buyrug'i — signal yuborish. Tizim ishini boshqarish — signalar orqali.

Signallar — har biri raqam va nomga ega

bash

kill -l
# 1) SIGHUP   2) SIGINT   3) SIGQUIT  ...
# 9) SIGKILL  15) SIGTERM ...

Kerak bo'ladigan signallar

Signal	Raqam	Mazmuni	Trap qilsa bo'ladimi?
`SIGINT`	2	Ctrl+C — odob bilan to'xtatish so'rovi	✅
`SIGTERM`	15	"Iltimos to'xtang" (default `kill PID`)	✅
`SIGHUP`	1	Terminal yopildi (hangup)	✅
`SIGQUIT`	3	Ctrl+\ — core dump bilan to'xtatish	✅
`SIGUSR1`	10/30	Foydalanuvchi belgilangan #1	✅
`SIGUSR2`	12/31	Foydalanuvchi belgilangan #2	✅
`SIGCHLD`	17/20	Child process holati o'zgardi	✅
`SIGPIPE`	13	Yozilayotgan pipe yopildi	✅
`SIGALRM`	14	Timer ishladi	✅
`SIGKILL`	9	Darhol o'ldirish — qarshi tura olmaysiz	❌ YO'Q
`SIGSTOP`	19/17	Darhol pauza — qarshi tura olmaysiz	❌ YO'Q
`EXIT`	(0)	Bash pseudo-signali — har xil yakunda	✅ (eng muhim)

SIGKILL ni hech qachon ushlab bo'lmaydi

kill -9 PID — jarayonni darhol o'ldiradi. Cleanup kodi ishlamaydi. Shuning uchun kritik holatlar uchun "tashqi qo'riqchi" jarayonlar kerak.

4.3. `kill` — signal yuborish

bash

# Default — SIGTERM (15) yuboradi
kill 1234

# Aniq signal
kill -SIGINT 1234
kill -INT 1234            # SIG prefiksini tashlash mumkin
kill -2 1234              # raqam bilan

# Eng kuchlisi — qarshi tura olmaydi
kill -9 1234
kill -KILL 1234

# Nom bo'yicha (process name)
killall my-script.sh
pkill -f "long pattern"

# Joriy jarayon PID si
echo $$                   # bash uchun

`kill -0` — faqat tekshirish

bash

# Jarayon hayotmi?
if kill -0 1234 2>/dev/null; then
    echo "Hali ishlayapti"
fi

-0 signal yuborilmaydi, faqat ruxsat tekshiriladi.

4.4. `trap` asoslari

trap — signal qabul qilinganda nima qilishni belgilaydi.

Sintaksis

bash

trap '<bajariladigan kod>' SIGNAL [SIGNAL ...]

Birinchi misol

bash

#!/usr/bin/env bash

trap 'echo "⚠ Ctrl+C bosildi, lekin men tirikman!"' SIGINT

echo "5 soniya kutaman..."
for i in {1..5}; do
    echo "  $i"
    sleep 1
done
echo "Yakunlandi"

Ishga tushiring va Ctrl+C bosing — skript ogohlantirib davom etadi.

Trap'larni ko'rish

bash

trap -p                   # joriy o'rnatilgan trap'lar ro'yxati
trap -p SIGINT            # faqat SIGINT uchun

Trap'ni o'chirish (default'ga qaytarish)

bash

trap - SIGINT             # SIGINT default xulq-atvor (kill)
trap - EXIT INT TERM      # bir nechta birgalikda

Trap'ni butunlay e'tibor bermaslik

bash

trap '' SIGINT            # Ctrl+C umuman ishlamaydi

E'tiborsiz qoldirish xavfli

trap '' SIGINT — foydalanuvchining Ctrl+C ni bekor qiladi. Bu shubhali UX. Faqat maxsus, hujjatlangan vaziyatlarda ishlating.

4.5. `EXIT` — eng muhim pseudo-signal

EXIT — haqiqiy Unix signali emas, bash ning maxsus pseudo-signali. U har qanday yo'l bilan skript tugaganda ishlaydi:

Normal yakun (oxirgi buyruq bajarildi)
exit buyrug'i chaqirildi
Xato bilan to'xtadi (set -e ostida)
Signal qabul qilindi (SIGINT, SIGTERM)

Cleanup uchun zarba

Aynan shu xususiyat EXIT ni cleanup uchun mukammal joy qiladi. Bir marta yozasiz — har holatda ishlaydi.

Klassik pattern

bash

#!/usr/bin/env bash
set -euo pipefail

tmpfile=$(mktemp)

cleanup() {
    rm -f "$tmpfile"
    echo "🧹 Tozalandi"
}

trap cleanup EXIT

# Asosiy ish
echo "ma'lumot" > "$tmpfile"
# ... boshqa kod ...

# `cleanup` har holda chaqiriladi

Sinab ko'ring:

Normal tugating → cleanup chiqaradi
Ctrl+C bosing → cleanup chiqaradi
exit 1 qo'shing → cleanup chiqaradi

4.6. Eng yaxshi cleanup pattern

Ko'pchilik skriptlar Ctrl+C ni alohida xabar bilan qarshilab, EXIT ni cleanup uchun ishlatadi. Bu eng toza model:

bash

#!/usr/bin/env bash
set -euo pipefail

tmpfile=$(mktemp)
lockfile="/tmp/myapp.lock"

cleanup() {
    local rc=$?
    rm -f "$tmpfile"
    rm -f "$lockfile"
    if [[ $rc -ne 0 ]]; then
        echo "❌ Skript $rc kodi bilan tugadi"
    fi
}

# 1) EXIT — har holatda cleanup
trap cleanup EXIT

# 2) INT / TERM — graceful exit (EXIT trap ham chaqiriladi)
trap 'echo "⚠ to`xtatish so`rovi qabul qilindi"; exit 130' INT TERM

# Asosiy ish
echo $$ > "$lockfile"
echo "ma'lumot" > "$tmpfile"

for i in {1..30}; do
    echo "Qadam $i"
    sleep 1
done

echo "✅ Yakunlandi"

Nima ishlaydi?

Hodisa	INT trap	EXIT trap	Cleanup chaqiriladi?
Normal yakun	—	✅	Ha
`Ctrl+C`	✅ → `exit 130`	✅	Ha
`kill PID`	TERM → `exit 130`	✅	Ha
`kill -9 PID`	❌ ushlamaydi	❌	Yo'q ⚠
Skript ichida `exit 1`	—	✅	Ha

Exit kodlar konventsiyasi

130 = 128 + SIGINT(2) — Ctrl+C natijasi
143 = 128 + SIGTERM(15) — kill natijasi

Bu Unix konvensiyasi. Programatik tekshirishda foydali.

4.7. Bir nechta cleanup va `done` flag

Agar cleanup ikki marta chaqirilishidan saqlanish kerak bo'lsa (masalan, Ctrl+C keyin exit 1 ham chaqirilsa):

bash

__cleaned=0
cleanup() {
    [[ $__cleaned -eq 1 ]] && return
    __cleaned=1

    rm -f "$tmpfile"
    rm -f "$lockfile"
}
trap cleanup EXIT

Bu — idempotent cleanup patterni.

4.8. `SIGKILL` — qarshi tura olmaslik

bash

trap 'echo "haa"' SIGKILL   # ❌ bash xato beradi

Bash hatto bunday yozishga ruxsat bermaydi. Sababi: SIGKILL va SIGSTOP — kernel darajasidagi signallar, foydalanuvchi jarayoni hech qanday yo'l bilan to'sib qo'ya olmaydi.

Real qoidalar

kill PID (SIGTERM) — odobli so'rov. Skript cleanup qilib chiqishi mumkin.
kill -9 PID (SIGKILL) — kuch ishlatish. Cleanup ishlamaydi.

Production xulq-atvor

Birinchi yondashuv: odobli SIGTERM
Bir nechta soniya kutish (cleanup uchun)
Hech narsa bo'lmasa: SIGKILL (oxirgi chora)

systemctl stop aniq shu modelda ishlaydi.

4.9. Background jarayonlar va `wait`

Asinxron ishlovchi skriptlarda — & bilan ishga tushirilgan background jarayonlar — alohida e'tibor kerak.

`&` va `$!`

bash

sleep 30 &
echo "Background PID: $!"     # eng oxirgi background PID

`wait` — kutish

bash

sleep 5 &
pid1=$!

sleep 3 &
pid2=$!

wait $pid1 $pid2
echo "Ikkalasi ham tugadi"

Signal propagation

Default'da, agar parent skriptga Ctrl+C bosilsa — child jarayonlar avtomatik o'lmaydi. Aniq yo'naltirish kerak:

bash

#!/usr/bin/env bash

cleanup() {
    echo "Child'larni o'ldiraman..."
    jobs -p | xargs -r kill 2>/dev/null
}
trap cleanup EXIT INT TERM

# Bir nechta worker
worker.sh &
worker.sh &
worker.sh &

wait

jobs -p — barcha background PID'lar. xargs -r kill — ularni o'ldirish.

`wait -n` (Bash 4.3+)

Birinchi tugagan child'ni kutish:

bash

worker1 &
worker2 &
worker3 &

# Birortasi tugashini kutamiz
wait -n
echo "Bittasi tugadi"

4.10. Graceful shutdown patterni

Uzun ishlovchi skriptlar uchun (server, monitor, daemon) — to'xtash so'rovini ravon qabul qilish kerak.

bash

#!/usr/bin/env bash
#
# monitor.sh — har 5 soniyada disk holatini tekshirish
#

set -euo pipefail

running=1
shutdown() {
    echo "Shutdown so'rovi qabul qilindi, joriy iteratsiyani yakunlayman..."
    running=0
}
trap shutdown INT TERM

while [[ $running -eq 1 ]]; do
    df -h / | tail -1
    sleep 5
done

echo "✅ Toza yakunlanish"

Bu nima qiladi?

Ctrl+C bosilsa — running=0 qiladi
Joriy iteratsiya tugaydi (df chiqishi to'liq)
Keyingi while tekshiruvi false qaytaradi
Skript toza yakunlanadi

exit chaqirilmaydi — har ishni tugatib chiqamiz.

4.11. Debug uchun `ERR` va `DEBUG` traplari

`ERR` — har xatoda

bash

#!/usr/bin/env bash
set -e

trap 'echo "❌ Xato $LINENO qatorida: $BASH_COMMAND"' ERR

echo "Ish boshlandi"
ls /yoq-katalog            # bu yerda xato bo'ladi
echo "Bu satrgacha yetmaydi"

Ishga tushganda:

text

Ish boshlandi
ls: cannot access '/yoq-katalog': No such file or directory
❌ Xato 6 qatorida: ls /yoq-katalog

`DEBUG` — har buyruqdan oldin

bash

trap 'echo ">> [LINE $LINENO] $BASH_COMMAND"' DEBUG

x=5
echo "salom"
ls

Natija:

text

>> [LINE 3] x=5
>> [LINE 4] echo "salom"
salom
>> [LINE 5] ls
...

set -x bilan farqi

set -x ham har buyruqni chiqaradi, lekin DEBUG trap siz xohlagan ko'rinishda formatlash imkonini beradi.

4.12. Real misol — robust backup skript

Hamma kontseptsiyalarni birlashtirgan to'liq misol:

bash

#!/usr/bin/env bash
#
# backup.sh — Ctrl+C ham, kill ham, oddiy yakun ham — barchasini toza boshqaradi
#

set -euo pipefail

readonly SCRIPT_NAME="$(basename "$0")"
readonly LOCKFILE="/tmp/${SCRIPT_NAME%.sh}.lock"
TMPDIR=""

# --- Lock check (bitta nusxa pattern) ---
if [[ -f "$LOCKFILE" ]]; then
    pid=$(cat "$LOCKFILE")
    if kill -0 "$pid" 2>/dev/null; then
        echo "❌ Backup allaqachon ishlamoqda (PID: $pid)" >&2
        exit 1
    else
        echo "⚠ Eski stale lock topildi, tozalanmoqda"
        rm -f "$LOCKFILE"
    fi
fi

echo $$ > "$LOCKFILE"

# --- Cleanup funksiyasi ---
__cleaned=0
cleanup() {
    local rc=$?
    [[ $__cleaned -eq 1 ]] && return
    __cleaned=1

    echo ""
    echo "🧹 Tozalanmoqda..."
    [[ -n "$TMPDIR" && -d "$TMPDIR" ]] && rm -rf "$TMPDIR"
    rm -f "$LOCKFILE"

    if [[ $rc -eq 0 ]]; then
        echo "✅ Muvaffaqiyatli yakunlandi"
    elif [[ $rc -eq 130 ]]; then
        echo "⚠ Foydalanuvchi to'xtatdi (Ctrl+C)"
    else
        echo "❌ Xato bilan tugadi (exit=$rc)"
    fi
}

trap cleanup EXIT
trap 'exit 130' INT
trap 'exit 143' TERM

# --- Asosiy ish ---
TMPDIR=$(mktemp -d)
echo "📁 Vaqtinchalik katalog: $TMPDIR"

echo "📦 Backup boshlandi ($(date '+%T'))"

for i in {1..10}; do
    echo "  Qadam $i / 10"
    sleep 1
done

archive="$HOME/backup_$(date +%Y%m%d_%H%M%S).tar.gz"
echo "💾 Arxivga yozilmoqda: $archive"
# tar -czf "$archive" -C "$TMPDIR" .   # haqiqiy buyruq

echo "📊 Hajmi: $(du -sh "$TMPDIR" 2>/dev/null | cut -f1)"

Bu skript:

Lock fayl orqali bitta nusxa kafolatlaydi (kill -0 bilan stale tekshiradi)
trap cleanup EXIT — har qanday yakunda tozalanadi
INT → exit 130 va TERM → exit 143 — Unix konventsiya
__cleaned flag — ikki marta chaqirilishni oldini oladi
Vaqtinchalik katalog mktemp -d — xavfsiz va noyob
Color/emoji — foydalanuvchiga aniq feedback

4.13. Tez-tez uchraydigan xatolar

Klassik tuzoqlar

SIGKILL ni trap qilishga urinish. Imkonsiz. kill -9 cleanup'ni chetlab o'tadi. Tashqi qo'riqchi (systemd, supervisord) ishlating.
Cleanup'da yangi xato chiqarish.set -e ostida cleanup ichidagi xato keyingi qatorlarni tushiradi. cleanup() { rm -f "$tmpfile" || true; ... }.
EXIT trap ko'rsatkichlari.cleanup chaqirilganda $? — eng oxirgi buyruq exit code. Trap birinchi qatorida local rc=$? qilib ushlang.
Background process'lar trap'siz qoldirilgan. Parent o'lganda children orfan bo'lib qoladi. trap 'kill $(jobs -p) 2>/dev/null' EXIT bilan saqlang.

Trap'da o'zgaruvchi ishlatish — single vs double quote.

bash

trap "echo $tmpfile" EXIT   # ❌ trap O'RNATILGAN paytda almashtiriladi
trap 'echo $tmpfile' EXIT   # ✓ trap CHAQIRILGAN paytda

Bu nozik farq! cleanup funksiya orqali yozish xavfsizroq.

exit ni cleanup ichida unutish.

bash

cleanup() { rm -f "$tmp"; }     # OK — EXIT trap holatida
trap 'cleanup; exit 130' INT    # ✓ exit ham kerak, aks holda davom etadi

Lock fayl tozalanmagan stale holatda. Skript crash bo'lsa, lock qoladi. Har doim kill -0 $pid bilan tekshiring va kerak bo'lsa olib tashlang.

4.14. Mashqlar

🧪 Kelajakda bashlings watch 09_traps paketida.

Countdown — 10 dan 1 gacha har soniyada chiqaruvchi skript yozing. Ctrl+C bosilsa "uzr, davom eta olmadi" deb chiqarsin va exit 130 qaytarsin.
tmp-safe — mktemp orqali fayl yaratadi, ichiga 5 ta tasodifiy son yozadi, har holatda o'chirib tashlaydi. Cleanup EXIT trap orqali bo'lsin.
Single instance — lock fayl orqali ikkinchi nusxa ishga tushishini taqiqlovchi skript. Stale lock'ni avtomatik aniqlasin.
Parallel workers — 3 ta background worker ishga tushiruvchi parent skript. Ctrl+C da hammasini o'ldirib chiqsin (jobs -p | xargs kill).
ERR trace — set -e va trap '... $LINENO $BASH_COMMAND ...' ERR ishlatib, xato sodir bo'lganda qator raqami va buyruqni chiqaruvchi skript yozing.

4.15. Xulosa

Tushuncha	Asosiy nuqta
Signal nima	Jarayonlar o'rtasidagi asinxron xabar
`SIGINT` (2)	Ctrl+C — eng ko'p uchraydigan
`SIGTERM` (15)	Default `kill` — odob bilan to'xtatish so'rovi
`SIGKILL` (9)	Trap qilib bo'lmaydi — cleanup ham yo'q
`EXIT`	Bash pseudo-signal — eng muhim cleanup nuqtasi
`trap kod SIGNAL`	Signalga reaksiya o'rnatish
`trap - SIGNAL`	Default'ga qaytarish
`trap '' SIGNAL`	E'tibor bermay qo'yish
`trap -p`	Joriy trap'lar ro'yxati
Exit code 130	Ctrl+C natijasi (128+SIGINT)
Exit code 143	kill natijasi (128+SIGTERM)
`kill -0 PID`	Jarayon tirikligini tekshirish
`$!`	Eng oxirgi background PID

5 ta asosiy g'oya

Hech qachon "muvaffaqiyatli" deb umid qilmang. Cleanup'ni trap EXIT bilan kafolatlang.
EXIT pseudo-signal — bash dunyosining eng kuchli xususiyatlaridan biri. Foydalaning.
SIGKILL ushlab bo'lmaydi. Kritik holatlar uchun tashqi qo'riqchi kerak.
Single instance + lock + kill -0 — production skriptlarning standart pattern.
Graceful shutdown — while [[ $running -eq 1 ]] modeli bilan har iteratsiyani tugatib chiqing.

🎉 Endi sizning skriptlaringiz har qanday vaziyatda toza yakunlanadi. Keyingi va oxirgi bobda biz set -euo pipefail, ShellCheck va getopts orqali production-grade skript yozishni o'rganamiz.

Keyingi sahifa: 5. Robust skriptlar →

4. Signallar va traps ​

4.1. Nima uchun bu kerak? ​

4.2. Unix signallari — qisqacha modeli ​

Signallar — har biri raqam va nomga ega ​

Kerak bo'ladigan signallar ​

4.3. kill — signal yuborish ​

kill -0 — faqat tekshirish ​

4.4. trap asoslari ​

Sintaksis ​

Birinchi misol ​

Trap'larni ko'rish ​

Trap'ni o'chirish (default'ga qaytarish) ​

Trap'ni butunlay e'tibor bermaslik ​

4.5. EXIT — eng muhim pseudo-signal ​

Klassik pattern ​

4.6. Eng yaxshi cleanup pattern ​

Nima ishlaydi? ​

4.7. Bir nechta cleanup va done flag ​

4.8. SIGKILL — qarshi tura olmaslik ​

Real qoidalar ​

4.9. Background jarayonlar va wait ​

& va $! ​

wait — kutish ​

Signal propagation ​

wait -n (Bash 4.3+) ​

4.10. Graceful shutdown patterni ​

Bu nima qiladi? ​

4.11. Debug uchun ERR va DEBUG traplari ​

ERR — har xatoda ​

DEBUG — har buyruqdan oldin ​

4.12. Real misol — robust backup skript ​

4.13. Tez-tez uchraydigan xatolar ​

4.14. Mashqlar ​

4.15. Xulosa ​

5 ta asosiy g'oya ​

4. Signallar va traps

4.1. Nima uchun bu kerak?

4.2. Unix signallari — qisqacha modeli

Signallar — har biri raqam va nomga ega

Kerak bo'ladigan signallar

4.3. `kill` — signal yuborish

`kill -0` — faqat tekshirish

4.4. `trap` asoslari

Sintaksis

Birinchi misol

Trap'larni ko'rish

Trap'ni o'chirish (default'ga qaytarish)

Trap'ni butunlay e'tibor bermaslik

4.5. `EXIT` — eng muhim pseudo-signal

Klassik pattern

4.6. Eng yaxshi cleanup pattern

Nima ishlaydi?

4.7. Bir nechta cleanup va `done` flag

4.8. `SIGKILL` — qarshi tura olmaslik

Real qoidalar

4.9. Background jarayonlar va `wait`

`&` va `$!`

`wait` — kutish

Signal propagation

`wait -n` (Bash 4.3+)

4.10. Graceful shutdown patterni

Bu nima qiladi?

4.11. Debug uchun `ERR` va `DEBUG` traplari

`ERR` — har xatoda

`DEBUG` — har buyruqdan oldin

4.12. Real misol — robust backup skript

4.13. Tez-tez uchraydigan xatolar

4.14. Mashqlar

4.15. Xulosa

5 ta asosiy g'oya