Atamalar lug'ati
Bu sahifa — darslikda uchraydigan barcha texnik atamalar uchun yagona haqiqat manbai. Tarjima nomuvofiqligi bo'lmasligi uchun har atama bir xil ishlatiladi.
Atamalar alifbo tartibida.
A
alias
Buyruq uchun qisqartma. alias ll='ls -la' — ll deb yozsangiz ls -la bajariladi. Faqat joriy shell sessiyasida amal qiladi (doimiy uchun ~/.bashrc ga qo'shing).
Argument
Skript yoki funksiyaga uzatiladigan qiymat. Bash'da $1, $2, ... $@, $#.
awk
Matnli ma'lumotni "ustun-qator" mantig'ida ishlovchi domain-specific dasturlash tili. Misol: awk '{print $2}' — har qatorning 2-ustunini chiqaradi.
B
bash
"Bourne Again SHell" — Linux'da default shell. Bizning butun darslik shu shell uchun.
bashlings
Bu loyihaning CLI runner'i (Rust'da yozilgan). Mashqlarni avto-tekshiradi, hint render qiladi, watch rejimida ishlaydi.
binary
Kompilyatsiya qilingan dastur (matn skript emas). Misol: /bin/ls — binary.
Built-in
Shell'ning O'ZINING ichida bo'lgan buyruq (cd, echo, pwd, read, [, test). Tashqi dastur emas — shuning uchun tez ishlaydi.
C
Command substitution
$(cmd) yoki backtick \cmd`— buyruqning stdout natijasini bir o'zgaruvchiga olish. Misol:now=$(date +%F)`.
Container
Docker'da — image'ning ishlovchi nusxasi. Bir image'dan ko'plab container yaratish mumkin.
cron
Vaqt jadvali bo'yicha takroriy vazifalar ishlovchi tizim daemon'i. crontab -e orqali tahrirlanadi.
Crontab
cron uchun konfiguratsiya fayli. Har qator: minute hour day month dow command.
curl
HTTP klient — URL'ga so'rov yuborish va javobini olish. Skriptlar uchun -fsSL standart kombinatsiyasi.
D
Daemon
Fonda doimiy ishlovchi jarayon. Misol: cron, sshd, dockerd. Linux'da odatda nomi d bilan tugaydi.
docker
Konteynerizatsiya platformasi. Image — shablon, container — uning ishlovchi nusxasi.
Dockerfile
Docker image'ni qurish ko'rsatmasi. FROM, RUN, COPY, CMD direktivalari.
E
echo
Argumentlarni stdout'ga chiqarish. Bash built-in. Misol: echo "Salom".
Environment variable
Jarayonga uzatiladigan kalit-qiymat juftligi. export VAR=value orqali eksport qilinadi. Misol: $PATH, $HOME, $USER.
Exit code (return code)
Buyruq tugagach qaytaradigan butun son (0–255). 0 = muvaffaqiyat, >0 = xato. $? orqali oxirgi exit code'ni olish mumkin.
F
File descriptor (FD)
Jarayonga ochilgan fayl/oqim raqami. Standartlari:
0= stdin1= stdout2= stderr
for
Loop konstruksiyasi. Bash'da: for x in a b c; do echo "$x"; done.
Function
Qayta ishlatiluvchi nomli kod bloki. Sintaksis: name() { ... }.
G
git
Tarqalgan versiyalash tizimi. Bizning loyihaga klon qilish va mashqlarni saqlash uchun.
Glob
Fayl-tizim pattern: *.sh, file?.txt, [abc].md. Bash o'zi kengaytiradi (regex emas).
grep
Matnda PATTERN topish vositasi. grep -i (case-insensitive), -r (rekursiv), -c (sanash).
H
Heredoc
Multi-line string sintaksisi: cat <<EOF\n...\nEOF. <<'EOF' (tirnoq bilan) — o'zgaruvchi interpolatsiyasi YO'Q.
home katalog
Foydalanuvchi shaxsiy katalogi ($HOME yoki ~). Misol: /Users/ali (macOS) yoki /home/ali (Linux).
I
Image (Docker)
Konteyner uchun fayl-tizim shabloni. O'qish-uchun (immutable).
Interactive mode
Shell foydalanuvchi bilan suhbatda — promptga buyruq kiritadi (vs. skript rejimi — fayl ichidagi buyruqlar bajariladi).
J
jq
JSON uchun command-line parser. jq '.field' — field olish, jq -r — raw (tirnoqsiz).
Job
Shell tarkibida ishlovchi jarayon. jobs — ro'yxat, bg/fg — boshqaruv.
K
Kernel
Operatsion tizimning yadrosi — apparatura bilan to'g'ridan-to'g'ri ishlaydi. Linux'da Linux kernel; macOS'da XNU.
L
Locale
Til/format sozlamasi (LC_ALL, LANG). Misol: en_US.UTF-8. awk va sort natijalariga ta'sir qiladi.
Loop
Takroriy bajarish konstruksiyasi. Bash'da: for, while, until.
M
man
Manual sahifa — buyruq haqida to'liq qo'llanma. man bash, man curl.
Marker (I AM NOT DONE)
Bashlings'da har mashq faylida # I AM NOT DONE qatori. Mashqni tugatganingizdan keyin o'chiriladi — CLI buni is_done indikatori sifatida ishlatadi.
Multiplexing (SSH)
Bir TCP ulanish ustida ko'p SSH sessiyasi (ControlMaster). Tez qayta-ulanish uchun.
P
PATH
Environment variable — buyruqlarni qayerdan qidirish kerakligini ko'rsatadi. : bilan ajratilgan kataloglar ro'yxati. Misol: /usr/local/bin:/usr/bin:/bin.
Pipe (|)
Bir buyruqning stdout'ini boshqaning stdin'iga ulash. ls | wc -l — fayllar soni.
Pipeline
Pipe orqali bog'langan ikki yoki ko'p buyruq. Misol: cat log | grep error | sort | uniq -c.
PID
Process ID — har ishlovchi jarayonning yagona raqami. echo $$ — joriy shell'ning PID'i.
Process
Ishlovchi dastur nusxasi. Har process'ning PID'i, parent (PPID), env va FD'lari bor.
Q
Quoting
Bash'da string'larni o'rab olish usuli:
"..."qo'shtirnoq — o'zgaruvchi kengayadi,$(cmd)ishlaydi'...'bir tirnoq — hech narsa o'zgarmaydi, literal- Quotsiz — bo'sh joy va glob expansiyaga sezgir
R
Redirect
Oqimni faylga yo'naltirish:
>— stdout, fayl QAYTA YOZILADI>>— stdout, fayl OXIRIGA QO'SHILADI<— stdin fayldan2>&1— stderr ham stdout joyiga
rsync
Faqat O'ZGARGAN qismlarni ko'chiruvchi sinxronlash vositasi. Klassik flag: -avz --delete.
S
scp
Secure Copy — SSH ustida fayl ko'chirish. Sintaksis: scp src user@host:dst.
sed
Stream EDitor — matnda almashtirish va tahrirlash. Misol: sed 's/old/new/g'.
Shebang
Skript faylining birinchi qatori — qaysi interpreter bilan ishga tushishini belgilaydi. Misol: #!/usr/bin/env bash.
Shell
Foydalanuvchi va kernel o'rtasidagi interpretator. Misollar: bash, zsh, fish, sh.
ShellCheck
Bash skriptlar uchun static linter. Mumkin xato va anti-pattern'larni topadi.
Signal
Jarayonga yuboriladigan asinxron xabar. SIGINT (Ctrl+C), SIGTERM (kibrik tugatish), SIGKILL (majburiy o'lim).
Skript
Matn fayl, ichidagi buyruqlar shell tomonidan birin-ketin bajariladi. Bizning loyihada — .sh fayllar.
ssh
Secure SHell — remote serverga shifrlangan ulanish. ssh user@host.
Stage (Docker multi-stage)
FROM ... AS name — Dockerfile ichida alohida build bosqichi. Final image'da faqat oxirgi stage qoladi.
stderr (FD 2)
Standart error oqimi — xato xabarlari odatda shu yerga yo'naltiriladi.
stdin (FD 0)
Standart kirish oqimi — buyruq foydalanuvchidan yoki pipe'dan oladigan ma'lumot.
stdout (FD 1)
Standart chiqish oqimi — buyruqning normal natijasi.
Subshell
Asosiy shell ichida ishlovchi alohida shell jarayon. Qavslar (...) ichidagi buyruqlar subshell'da bajariladi.
T
tar
Arxiv vositasi. Klassik flag: tar -czvf archive.tar.gz dir/ (create, gzip, verbose, file).
tee
Pipe natijasini HAM faylga, HAM stdout'ga yo'naltirish. echo X | tee log.txt.
Terminal
Buyruqlarni kiritish/natijani ko'rish uchun grafik dastur (oyna). Misol: Terminal.app, iTerm2, GNOME Terminal. Shell terminal ICHIDA ishlaydi.
trap
Bash signal handler — skript signal olganda nima qilishni belgilaydi. trap cleanup EXIT.
V
Variable
O'zgaruvchi. Bash'da name=value (bo'sh joy YO'Q) bilan o'rnatiladi, $name orqali o'qiladi.
VitePress
Markdown'dan static sayt generatori (Vue.js asosida). Bu darslik shu vosita bilan render qilinadi.
W
watch (bashlings)
Avto-tekshiruv rejimi — fayl saqlanganda mashq qayta tekshiriladi. bashlings watch.
wget
HTTP klient (curl muqobili) — fayl yuklashga moslangan. wget -c — yarim yuklanganni davom ettirish.
Y
YAML
"YAML Ain't Markup Language" — ma'lumot serializatsiya formati. Chekinishga bog'liq. Docker compose va GitHub Actions YAML ishlatadi.
Z
zsh
Bash bilan deyarli mos shell — macOS'da default. Bu darslik bash'ga mo'ljallangan, lekin ko'p mashqlar zsh'da ham ishlaydi.
Tarjima e'tiborlari
| English | O'zbekcha (tavsiya etilgan) | Sabab |
|---|---|---|
| array | massiv | matematikadan tanish |
| associative array | lug'at / assotsiativ massiv | ikkalasi ham qabul qilinadi |
| flag | flag | qisqaroq variant yo'q |
| shell | shell | "qobiq" tarjimasi noaniq |
| pipe | quvur / pipe | tex. kontekstda pipe qoldiriladi |
| exit code | exit code / chiqish kodi | har ikkisi ham mumkin |
| redirect | yo'naltirish / redirect | tarjimada > semantikasi yo'qoladi |
| script | skript | ko'p ishlatiladi |
| process | jarayon / process | ikkalasi ham qabul qilinadi |
Atamani yo'q deb hisoblamasangiz — Issue oching, qo'shamiz.