2. Fayl tizimi bo'ylab navigatsiya

Linux/Unix fayl tizimi — bu bitta katta daraxt. Uning ildizi / belgisi bilan ifodalanadi. Hamma narsa shu ildiz ostida joylashadi: foydalanuvchi fayllari, dasturlar, qurilmalar, hatto tizim sozlamalari ham.

/
├── bin/      # asosiy ijro etiluvchi fayllar (ls, cat, ...)
├── etc/      # konfiguratsiya fayllari
├── home/     # foydalanuvchi katalogi (Linux)
├── Users/    # foydalanuvchi katalogi (macOS)
├── tmp/      # vaqtinchalik fayllar
├── usr/      # qo'shimcha dastur va kutubxonalar
└── var/      # log, mail va o'zgaruvchan ma'lumotlar

2.1. pwd — qayerdaman?

pwd (Print Working Directory) — siz hozirda turgan katalogning to'liq yo'lini ko'rsatadi.

$ pwd
/Users/mac/Desktop/projects

Absolute va Relative path

• Absolute path — / dan boshlanadi: /Users/mac/Documents
• Relative path — joriy katalogga nisbatan: ./docs yoki ../images

2.2. ls — katalogdagi fayllar

ls (list) — joriy yoki ko'rsatilgan katalogdagi fayllarni ro'yxat qiladi.

ls                    # oddiy ro'yxat
ls -l                 # batafsil (long format)
ls -a                 # yashirin fayllar (.) bilan
ls -lh                # human-readable hajm (KB, MB)
ls -la                # eng ko'p ishlatiladigan kombinatsiya
ls -lt                # vaqt bo'yicha tartibda
ls -lS                # hajm bo'yicha tartibda
ls /etc               # boshqa katalog ichidagilarni
ls *.md               # faqat .md fayllar

ls -l natijasi:

-rw-r--r--  1 mac  staff   2.1K Mar 14 10:22 README.md
drwxr-xr-x  4 mac  staff   128B Mar 12 09:00 src

Har bir ustun:

Ustun	Ma'nosi
-rw-r--r--	Ruxsatlar (permissions)
1	Hard link soni
mac	Egasi (owner)
staff	Guruh (group)
2.1K	Hajmi
Mar 14 10:22	O'zgartirilgan vaqt
README.md	Fayl nomi

Permissions belgilari

• - — oddiy fayl, d — katalog, l — symlink
• r — read, w — write, x — execute
• Tartib: egasi / guruh / boshqalar

2.3. cd — katalogni o'zgartirish

cd (Change Directory):

cd /etc                # absolute path bo'yicha
cd Documents           # joriy katalog ichidagi Documents'ga
cd ..                  # bir pog'ona yuqoriga
cd ../..               # ikki pog'ona yuqoriga
cd ~                   # home katalogga
cd                     # ham home katalogga (qisqartma)
cd -                   # oldingi katalogga qaytish
cd /                   # ildizga

Qisqartmalar

Belgi	Ma'nosi
~	Home katalog (/Users/mac)
.	Joriy katalog
..	Yuqori katalog
-	Oldingi katalog (cd - bilan)

2.4. mkdir — yangi katalog yaratish

mkdir loyiha                       # bitta katalog
mkdir loyiha tests docs            # bir nechta katalog
mkdir -p src/components/buttons    # ichma-ich (parent ham yaratiladi)
mkdir -v new_folder                # verbose: nima qilingani ko'rinadi

-p (parent) flagi juda kuchli — agar yo'lda yo'q kataloglar bo'lsa, hammasini yaratadi:

mkdir -p projects/2026/january/reports
# barcha 4 daraja yaratiladi

mkdir xatolari

Agar -p bo'lmasa va parent katalog mavjud bo'lmasa — xato beradi:

mkdir: a/b/c: No such file or directory

2.5. touch — bo'sh fayl yaratish

touch readme.txt                   # yangi bo'sh fayl
touch file1.txt file2.txt          # bir nechta fayl
touch -t 202601011200 old.txt      # vaqtni belgilab yaratish

touch qo'shimcha vazifasi

Agar fayl mavjud bo'lsa, touch uning oxirgi o'zgartirilgan vaqtini yangilaydi (kontentini emas).

2.6. cp — nusxa olish

cp manba.txt nusxa.txt              # fayl nusxasi
cp file.txt /tmp/                    # boshqa katalogga
cp -r src/ backup/                   # rekursiv (kataloglar uchun)
cp -v a.txt b.txt                    # verbose
cp -i a.txt b.txt                    # interactive (qayta yozish so'raydi)
cp -p file.txt copy.txt              # ruxsatlar va vaqtni saqlash
cp *.md docs/                        # barcha .md fayllarni

-r zarur

Agar siz katalogni nusxa olmoqchi bo'lsangiz, -r (recursive) flagini unutmang:

cp folder1 folder2          # XATO
cp -r folder1 folder2       # TO'G'RI

2.7. mv — ko'chirish yoki nomini o'zgartirish

mv ikki vazifani bajaradi: fayllarni boshqa joyga ko'chirish va nomini o'zgartirish.

mv eski.txt yangi.txt                # nomini o'zgartirish
mv file.txt /tmp/                    # ko'chirish
mv *.log logs/                       # bir nechta fayl
mv -i a.txt b.txt                    # interactive
mv -n a.txt b.txt                    # mavjud bo'lsa overwrite qilmaslik
mv -v old.txt new.txt                # verbose

Trick

mv katalog uchun -r talab qilmaydi — u har doim "to'liq" ishlaydi:

mv src/ archive/   # to'g'ri ishlaydi

2.8. rm — o'chirish

Eng xavfli buyruq!

rm o'chirilgan faylni qayta tiklab bo'lmaydi. Trash (savatga) tushmaydi. Yo'q bo'ladi — tamom.

rm fayl.txt              # bitta fayl
rm a.txt b.txt c.txt     # bir nechta
rm -i fayl.txt           # tasdiqlab so'raydi
rm -f fayl.txt           # force, savol bermasdan
rm -r katalog/           # rekursiv (katalog uchun)
rm -rf katalog/          # FORCE + RECURSIVE — ehtiyot bo'ling!

Xavfli antipatternlar

rm -rf /                 # ❌ butun tizimni o'chiradi
rm -rf $UNDEFINED_VAR/*  # ❌ agar o'zgaruvchi bo'sh bo'lsa = rm -rf /
rm -rf * .git            # ⚠ probelga e'tibor bering

Xavfsiz amaliyot

1. rm o'rniga trash yoki gomi kabi safe-delete utilitalardan foydalaning.
2. rm -rf ni hech qachon o'zgaruvchi bilan ishlatishdan oldin echo orqali tekshiring:

echo rm -rf "$PROJECT_DIR"   # avval ko'ramiz
rm -rf "$PROJECT_DIR"        # endi bajaramiz

2.9. rmdir — bo'sh katalogni o'chirish

rmdir faqat bo'sh kataloglarni o'chiradi:

rmdir empty_folder       # bo'sh bo'lsa o'chiradi
rmdir non_empty          # XATO: "Directory not empty"

To'la katalog uchun rm -r ishlatiladi.

2.10. tree — daraxt ko'rinishi

Katalog tuzilishini ko'rinishli ko'rsatadi (alohida o'rnatish kerak bo'lishi mumkin):

brew install tree    # macOS
sudo apt install tree  # Ubuntu/Debian

tree                  # joriy katalog
tree -L 2             # 2 darajagacha
tree -a               # yashirin fayllar ham
tree -d               # faqat kataloglar

Natija:

.
├── docs/
│   ├── part1/
│   │   ├── 01-introduction.md
│   │   └── 02-navigation.md
│   └── index.md
└── package.json

2.11. Wildcards (Globbing)

Bash bir nechta faylni belgilash uchun wildcard (joker) belgilarni qo'llab-quvvatlaydi:

Belgi	Ma'nosi	Misol
*	Ixtiyoriy belgi(lar)	*.txt, report-*
?	Aniq bitta belgi	file?.txt
[abc]	a, b yoki c'dan biri	f[123].log
[a-z]	Diapazon	[a-c]*.md
{a,b}	Brace expansion	{src,test}/*.js

Misollar:

ls *.md                       # barcha .md fayllar
rm temp_?.log                 # temp_1.log, temp_2.log, ...
cp report-{2024,2025}.pdf bk/  # ikkalasi bilan ishlaydi
ls /etc/[a-c]*                # a, b yoki c bilan boshlanadigan

2.12. Real misol: loyiha skeletini yaratish

# 1. Asosiy katalog
mkdir -p ~/projects/my-app
cd ~/projects/my-app

# 2. Struktura
mkdir -p src/{components,utils,services} tests docs

# 3. Bo'sh fayllar
touch README.md .gitignore package.json
touch src/index.js src/utils/helpers.js

# 4. Tekshirib ko'ramiz
tree -L 3

2.13. Mashqlar

1. Home katalogingizda bash-mashq nomli katalog yarating va ichida notes, scripts, archive ichki kataloglarini bir buyruq bilan yarating.
2. scripts/ ichida hello.sh, backup.sh, cleanup.sh fayllarini yarating.
3. hello.shning nusxasini hello.bak qilib bir xil katalogga oling.
4. archive katalogini o'chirib tashlang.
5. Barcha .sh fayllarni bir buyruq bilan notes/ katalogiga ko'chiring.

2.14. Xulosa

Buyruq	Vazifasi
pwd	Joriy katalogni ko'rsatish
ls	Katalog tarkibini ko'rish
cd	Katalogni o'zgartirish
mkdir	Yangi katalog yaratish
touch	Yangi bo'sh fayl yaratish
cp	Nusxa olish
mv	Ko'chirish yoki nomini o'zgartirish
rm	O'chirish (ehtiyotkorlik bilan!)
rmdir	Bo'sh katalogni o'chirish
tree	Daraxt ko'rinishida ko'rsatish

Endi sizda fayl tizimida erkin harakatlanish ko'nikmasi bor. Keyingi bobda I/O redirection va pipelines orqali buyruqlarni bog'lashni o'rganamiz.

Keyingi sahifa: 3. I/O Redirection va Pipelines →