3. I/O Redirection va Pipelines

Unix falsafasining eng kuchli g'oyasi:

"Bitta vazifani yaxshi bajaradigan kichik dasturlarni yozing va ularni bir-biri bilan bog'lab, murakkab vazifalarni hal qiling."

Aynan redirection va pipes shu g'oyani amalga oshiradi.

3.1. Uchta standart oqim

Har bir Unix jarayonida 3 ta standart oqim mavjud:

Oqim	Raqam	Ma'nosi
stdin	0	Kirish (klaviaturadan yoki fayldan)
stdout	1	Chiqish (ekranga normal natija)
stderr	2	Xatoliklar oqimi

flowchart LR
    A[stdin 0] --> B[Buyruq]
    B --> C[stdout 1]
    B --> D[stderr 2]

echo "Salom" buyrug'i Salom matnini stdout'ga yozadi. ls /yoq esa xatolikni stderr'ga yozadi.

3.2. > — chiqishni faylga yo'naltirish

> operatori stdoutni faylga yo'naltiradi. Fayl mavjud bo'lsa, ustiga yoziladi (overwrite).

echo "Salom dunyo" > hello.txt
cat hello.txt
# Salom dunyo

ls > files.txt
# joriy katalog tarkibi files.txt ichida

Diqqat: overwrite!

> har safar eski mazmunni o'chiradi. Agar faylda muhim ma'lumot bo'lsa, ehtiyot bo'ling.

3.3. >> — faylga qo'shib yozish

>> operatori faylga append qiladi (oxiriga qo'shib boradi):

echo "Birinchi qator" > log.txt
echo "Ikkinchi qator" >> log.txt
echo "Uchinchi qator" >> log.txt

cat log.txt
# Birinchi qator
# Ikkinchi qator
# Uchinchi qator

Log fayllar uchun ideal

Skriptlar log yozayotganda har doim >> ishlatiladi:

echo "[$(date)] Backup boshlandi" >> /var/log/backup.log

3.4. < — fayldan o'qish (stdin redirect)

< operatori faylni stdin sifatida buyruqqa beradi:

# Klassik usul
cat < file.txt

# Misol: wc bilan qatorlar sonini sanash
wc -l < /etc/passwd

# Skript ichida foydalanuvchi inputini fayldan o'qish
while read -r line; do
    echo "Qator: $line"
done < input.txt

Farqi

• cat file.txt — catga argument sifatida fayl beriladi
• cat < file.txt — catning stdin'iga fayl yo'naltiriladi

Natijasi bir xil bo'lishi mumkin, lekin mexanizmi farqli.

3.5. 2> — xatoliklarni yo'naltirish

stderr boshqacha — uni alohida yo'naltirish kerak:

# Faqat xatolarni faylga
ls /yoq-fayl 2> errors.log

# Stdout'ni faylga, stderr'ni ekranga
ls /etc /yoq-fayl > out.txt
# stdout fayl ichida, stderr ekranda

# Stderr'ni "yo'q" qilish
ls /yoq-fayl 2>/dev/null

/dev/null — qora tuynuk

/dev/null — bu maxsus fayl. Unga yozilgan har qanday narsa yo'qoladi. Keraksiz outputni "yutib yuborish" uchun ishlatiladi.

3.6. 2>&1 — stderr'ni stdout'ga qo'shish

Eng ko'p chalkashtiradigan, lekin eng kuchli sintaksis:

# Stdout VA stderr ni bitta faylga
command > output.log 2>&1

# Bash 4+ uchun qisqaroq variant
command &> output.log

# Stdout va stderr ni butunlay yo'q qilish
command > /dev/null 2>&1
command &>/dev/null

Tartib muhim!

> file 2>&1 — to'g'ri (avval stdout faylga, keyin stderr stdout'ga) 2>&1 > file — XATO (stderr ekranga, faqat stdout faylga ketadi)

3.7. Pipe | — buyruqlarni zanjirlash

Pipe (|) — bitta buyruqning stdoutini ikkinchi buyruqning stdiniga ulaydi.

flowchart LR
    A[buyruq1] -->|stdout| B[buyruq2] -->|stdout| C[buyruq3]

Klassik misol:

ls -l | grep ".md"
# faqat .md bilan tugaydigan qatorlar

cat access.log | grep "404" | wc -l
# access.log'da nechta 404 xatolik bor

ps aux | grep python | grep -v grep
# python jarayonlari (grep o'zini ko'rsatmaydi)

history | sort | uniq -c | sort -rn | head -10
# eng ko'p ishlatilgan 10 ta buyruq

Unix falsafasi

Bitta vazifani bajaradigan kichik buyruqlarni | orqali ulab, murakkab muammolarni hal qilamiz.

3.8. tee — ikkala tomonga yozish

tee stdindan o'qiydi va stdoutga ham, faylga ham yozadi. Nomi suvni "T-shaped" trubadan o'tkazishga ishora qiladi.

# Natijani ham ekranga, ham faylga
ls -l | tee files.txt

# Faylga append qilib
echo "yangi qator" | tee -a log.txt

# Sudo bilan birga ishlatish
echo "127.0.0.1 myapp.local" | sudo tee -a /etc/hosts

sudo va > muammosi

Bu ishlamaydi:

sudo echo "x" > /etc/protected.conf  # ❌ Permission denied

Sababi: > shell tomonidan, sudosiz bajariladi. To'g'ri yo'l:

echo "x" | sudo tee -a /etc/protected.conf  # ✅

3.9. Here Document (<<) — ko'p qatorli input

<< orqali fayl yaratmasdan, terminaldagi matnni stdin sifatida berish mumkin:

cat << EOF
Salom, dunyo!
Bu bir nechta qator.
$(date) — joriy vaqt
EOF

EOF (yoki istalgan so'z) — chegara belgisi. Uning ichidagi $o'zgaruvchi va $(buyruq) ifodalari bajariladi.

Agar bajarilmasin desangiz, EOF'ni qo'shtirnoq ichiga oling:

cat << 'EOF'
$HOME shu holicha qoladi
EOF

3.10. Here String (<<<) — bir qatorli input

grep "uzbek" <<< "men o'zbekman"
# men o'zbekman

bc <<< "5 + 7"
# 12

3.11. Process substitution <(...) va >(...)

Buyruqning chiqishini xuddi fayldek ishlatish mumkin:

# Ikkita buyruq natijasini taqqoslash
diff <(ls dir1) <(ls dir2)

# Ikki tartiblangan faylni birlashtirish
sort -m <(sort a.txt) <(sort b.txt)

Klassik fayl o'rniga

Bu xususiyat vaqtinchalik fayllarni yaratmasdan, dasturlarni "go'yo fayl" kabi ulashga yordam beradi.

3.12. Real misollar

Misol 1: Disk bandligini topish

du -sh * 2>/dev/null | sort -hr | head -5
# joriy katalogdagi eng katta 5 ta element

Misol 2: Log fayllar tahlili

grep "ERROR" /var/log/app.log \
  | awk '{print $1}' \
  | sort \
  | uniq -c \
  | sort -rn \
  > error_report.txt

Misol 3: Tarmoq ulanishlarini sanash

netstat -an | grep ESTABLISHED | wc -l

Misol 4: Process'larni tartiblash

ps aux --sort=-%mem | head -10
# eng ko'p RAM yegan 10 ta jarayon

3.13. Tez-tez uchraydigan xatolar

Eslatib o'tamiz

1. > >> farqini chalkashtirmang.> — qayta yozadi, >> — qo'shib boradi.

2. 2>&1 tartibi.command > out 2>&1 — to'g'ri. command 2>&1 > out — xato.

3. Pipe'da xatolik yashirinishi.cat a.txt | grep foo'da cat'ning xatosi stdoutga emas, stderrga ketadi. Pipe'ni siljitmaydi.

4. sudo va > birlashtirish.sudo tee ishlatishni unutmang.

3.14. Mashqlar

1. ls -la natijasini directory.txtga yozing va ekranda ham ko'rsating (tee bilan).
2. /etc/passwd faylida nechta foydalanuvchi borligini bitta pipeline bilan toping.
3. ps aux natijasidagi eng ko'p CPU yegan 5 ta jarayonni topadigan pipeline yozing.
4. dmesg natijasini stderr bilan birga system.logga yozing.
5. <<< "5+5" orqali bc calculator'iga oddiy hisob bering.

3.15. Xulosa

Operator	Ma'nosi
>	stdout'ni faylga (overwrite)
>>	stdout'ni faylga (append)
<	Fayldan stdin
2>	stderr'ni faylga
2>&1	stderr → stdout
&>	stdout + stderr birga
|	Pipe (buyruqlar zanjiri)
tee	Ekranga va faylga
<<	Here document
<<<	Here string

Endi siz buyruqlarni xohlagancha bog'lay olasiz. Keyingi bobda matnlar bilan ishlash — cat, head, tail, grep, wc — buyruqlarini chuqurroq o'rganamiz.

Keyingi sahifa: 4. Matnlar bilan ishlash →