4. Matnlar bilan ishlash asoslari

Unix dunyosida hamma narsa matn: konfiguratsiya fayllari, log'lar, kod, hatto tarmoq trafigi ham. Shuning uchun matnni samarali o'qish, qidirish va o'lchash — har bir muhandisning asosiy ko'nikmasi.

Bu bobda eng ko'p ishlatiladigan olti buyruqni o'rganamiz: cat, less, head, tail, grep, wc.

4.1. cat — fayl mazmunini chiqarish

cat (concatenate) — fayl mazmunini stdoutga chiqaradi.

cat hello.txt                # mazmun
cat -n hello.txt             # qator raqamlari bilan
cat -A hello.txt             # ko'rinmas belgilarni ko'rsatadi ($ end-of-line)
cat -s file.txt              # ketma-ket bo'sh qatorlarni 1 ga siqadi

# Bir nechta fayllarni birlashtirib chiqarish
cat header.txt body.txt footer.txt

# Faylga birlashtirib yozish
cat part1.txt part2.txt > full.txt

cat antipattern

Boshlovchilar ko'p qiladigan xato:

cat file.txt | grep "foo"     # ❌ keraksiz cat
grep "foo" file.txt           # ✅ to'g'ri

Bu "UUOC" — Useless Use of Cat deb ataladi.

4.2. less — interaktiv ko'rish

Katta fayllarni cat qilsangiz, ekrandan o'tib ketadi. less — sahifama-sahifa o'qish uchun:

less /var/log/system.log
less -N file.txt        # qator raqamlari bilan
less +F access.log      # follow rejimi (yangi qatorlarni real time)

Ichida tezkor buyruqlar:

Tugma	Vazifasi
↑ ↓ yoki j k	Yuqori / Past
Space / b	Sahifa pastga / yuqoriga
g / G	Boshiga / Oxiriga
/so'z	Qidirish
n / N	Keyingi / Oldingi natija
q	Chiqish
h	Yordam

less vs more

more eski buyruq — faqat pastga harakatlanadi. less — kuchliroq, ikki tomonga. "less is more" degan iborani aynan shu yerdan eshitgan bo'lsangiz kerak 😉

4.3. head — boshini ko'rish

head file.txt          # birinchi 10 qator (default)
head -n 5 file.txt     # birinchi 5 qator
head -5 file.txt       # qisqartma shakli
head -c 100 file.txt   # birinchi 100 bayt
head *.log             # bir nechta fayl uchun

4.4. tail — oxirini ko'rish

tail file.txt              # oxirgi 10 qator
tail -n 20 file.txt        # oxirgi 20 qator
tail -f /var/log/nginx.log # FOLLOW — yangi qatorlar real time
tail -F file.txt           # follow + retry (fayl o'chirilsa ham)
tail -n +5 file.txt        # 5-qatordan oxirigacha

tail -f server log monitoringi uchun ideal

Server live-debug qilayotganda eng ko'p ishlatiladigan buyruq:

tail -f /var/log/app.log | grep ERROR

head + tail = O'rta qism

# 50-60 qatorlarni olish
sed -n '50,60p' file.txt
# yoki
head -60 file.txt | tail -11

4.5. wc — qator, so'z, belgi sanash

wc (word count):

wc file.txt
# 42   210  1573  file.txt
# qatorlar so'zlar baytlar nomi

wc -l file.txt          # faqat qatorlar
wc -w file.txt          # faqat so'zlar
wc -c file.txt          # faqat baytlar
wc -m file.txt          # belgilar (multibyte hisobga olib)

Real misollar:

ls | wc -l                       # katalogdagi fayllar soni
cat /etc/passwd | wc -l          # tizim foydalanuvchilari soni
grep -c "ERROR" app.log          # xatoliklar soni (-c)
find . -name "*.js" | wc -l      # loyihadagi .js fayllar soni

4.6. grep — matn qidirish (qudrat!)

grep — Global Regular Expression Print. Linux dunyosining eng kuchli matn-qidiruv vositasi.

grep "kalit" file.txt              # qator ichida "kalit" bo'lgan qatorlar
grep -i "error" log.txt            # case-insensitive (kichik/katta farqsiz)
grep -n "TODO" code.py             # qator raqamlari bilan
grep -c "warning" log.txt          # nechta marta uchragani (faqat son)
grep -v "INFO" log.txt             # INFO BO'LMAGAN qatorlar (invert)
grep -r "API_KEY" .                # rekursiv barcha fayllarda
grep -l "import" *.py              # FAYL NOMLARI ro'yxati (kontentsiz)
grep -w "cat" file.txt             # FAQAT to'liq so'z (cathedral'ni topmaydi)
grep -A 3 "ERROR" log.txt          # ERROR'dan keyin 3 qator
grep -B 2 "ERROR" log.txt          # ERROR'dan oldin 2 qator
grep -C 2 "ERROR" log.txt          # ERROR atrofidan 2 qator

Regular Expression bilan

grep "^Salom" file.txt        # SALOM bilan boshlanadigan qatorlar
grep "tugadi$" file.txt       # tugadi bilan tugaydigan qatorlar
grep "[0-9]\{3\}" log.txt     # 3 ta raqamli pattern
grep -E "(error|fail)" log    # extended regex: error YOKI fail

egrep va fgrep

• grep -E = egrep — kengaytirilgan regex
• grep -F = fgrep — qattiq matn (regex'siz, tezroq)

Real misollar

# Apache log'da 404 xatoliklar
grep " 404 " /var/log/apache/access.log

# Kodda TODO va FIXME
grep -rn -E "(TODO|FIXME|XXX)" src/

# IP manzillarni topish
grep -E -o "([0-9]{1,3}\.){3}[0-9]{1,3}" access.log

# Email addresslarni topish
grep -E -o "[a-zA-Z0-9._%+-]+@[a-zA-Z0-9.-]+\.[a-zA-Z]{2,}" contacts.txt

4.7. Qo'shimcha foydali buyruqlar

sort — tartiblash

sort file.txt              # alifbo bo'yicha
sort -r file.txt           # teskari
sort -n numbers.txt        # son bo'yicha
sort -u file.txt           # unique (takrorlarni olib tashlaydi)
sort -k 2 file.txt         # 2-ustun bo'yicha
sort -t',' -k 3 csv.txt    # CSV'da 3-ustun bo'yicha

uniq — takrorlarni boshqarish

sort file.txt | uniq                # takrorlanmaganlar
sort file.txt | uniq -c             # har biri necha marta uchragani
sort file.txt | uniq -d             # FAQAT takrorlanganlar

uniq faqat ketma-ket dublikatlarni topadi

Shuning uchun har doim sort bilan kombinatsiyada ishlatiladi.

cut — ustunlarni ajratish

cut -d':' -f1 /etc/passwd            # birinchi ustun (foydalanuvchi nomi)
cut -d',' -f1,3 data.csv             # 1 va 3-ustunlar
cut -c1-10 file.txt                  # har qatorning 1-10 belgilari

tr — belgilarni o'zgartirish

echo "salom" | tr 'a-z' 'A-Z'        # SALOM
echo "a,b,c,d" | tr ',' '\n'         # vergulni newline'ga
cat file.txt | tr -d ' '             # bo'shliqlarni o'chirish
cat file.txt | tr -s ' '             # ketma-ket bo'shliqlarni 1 ga siqish

4.8. Real-world misollar

Top 10 IP — eng ko'p so'rov yuborgan

awk '{print $1}' access.log \
  | sort \
  | uniq -c \
  | sort -rn \
  | head -10

Disk hajmini eng ko'p egallagan kataloglar

du -h /var | sort -rh | head -20

Log fayldagi xatolik statistikasi

grep -E "ERROR|WARN|FATAL" app.log \
  | awk '{print $4}' \
  | sort \
  | uniq -c \
  | sort -rn

Loyihada satrlar sonini hisoblash (kodlar)

find . -name "*.py" -exec wc -l {} + | sort -n

Foydalanuvchilar ro'yxati va shell'lari

cut -d':' -f1,7 /etc/passwd

4.9. Tez-tez uchraydigan xatolar

Eslatma

1. cat | grep — keraksiz. grep "x" file to'g'ri.
2. grep regex'da maxsus belgilar. . * ? belgilarini escape qiling: grep "\.com".
3. sort | uniq tartibi muhim. uniq o'zi sort qilmaydi.
4. tail -f log rotation'ni sezmaydi. tail -F (katta F) ishlating.
5. Katta fayllarni cat'lamang. less ishlating.

4.10. Mashqlar

1. /etc/passwd faylida nechta foydalanuvchi /bin/bash ishlatishini toping.
2. Joriy katalogdagi eng katta 5 ta faylni hajmi bo'yicha tartiblang.
3. dmesg natijasidan barcha error so'zli qatorlarni (case-insensitive) chiqaring va sanang.
4. ~/.bash_history faylidagi eng ko'p ishlatgan 10 ta buyruqni toping.
5. ls -la natijasidan faqat kataloglarni (d bilan boshlanadigan) chiqaruvchi pipeline yozing.

4.11. Xulosa

Buyruq	Vazifasi
cat	Faylni to'liq chiqarish, birlashtirish
less	Interaktiv ko'rish (katta fayllar uchun)
head	Birinchi N qator
tail	Oxirgi N qator, -f bilan follow
grep	Matn qidirish, regex bilan
wc	Qator, so'z, belgi sanash
sort	Tartiblash
uniq	Takrorlarni boshqarish
cut	Ustun ajratish
tr	Belgilarni almashtirish/o'chirish

Endi siz har qanday matnli ma'lumotni o'qib, qidirib, hisoblay olasiz. Bu — DevOps va sistema administratorining kundalik hayotidagi 80% ishi.

Keyingi bobda biz birinchi Bash skriptimizni yozamiz!

Keyingi sahifa: 5. Birinchi Bash skript →