5. Birinchi Bash skript

Endi siz terminalda erkin harakatlanasiz, buyruqlarni bog'lashni bilasiz. Vaqti keldi — buyruqlarni fayl ichida saqlab, bir nechta marta, hatto avtomatik bajarish uchun skript yozaylik.

5.1. Birinchi skript: Hello World

Eng oddiysidan boshlaymiz:

bash

# hello.sh
#!/usr/bin/env bash

echo "Salom, dunyo!"
echo "Bugun: $(date)"
echo "Foydalanuvchi: $USER"

Skriptni bajarish uchun ikki qadam:

bash

# 1. Ijro etish huquqini berish
chmod +x hello.sh

# 2. Ishga tushirish
./hello.sh

Natija:

text

Salom, dunyo!
Bugun: Sat May 16 14:22:01 +05 2026
Foydalanuvchi: mac

Boshqa usul

chmod +x qilmasdan ham ishga tushirish mumkin:

bash

bash hello.sh

5.2. Shebang `#!` nima?

Skriptning birinchi qatori:

bash

#!/usr/bin/env bash

Bu — shebang (yoki hashbang). U operatsion tizimga: "bu skriptni qaysi interpretator yordamida bajarish kerakligini" aytadi.

Mashhur variantlar:

Shebang	Maqsadi
`#!/bin/bash`	Aniq bash yo'li
`#!/usr/bin/env bash`	Tavsiya: PATH'dan topadi
`#!/bin/sh`	POSIX shell
`#!/usr/bin/env python3`	Python3 skripti

Nima uchun env bash?

/bin/bash har tizimda bo'lmaydi (masalan, macOS'da bash 3.x, foydalanuvchining brew bash'i /usr/local/bin/bash da bo'lishi mumkin). env orqali tizim bash'ning birinchi mavjud versiyasini ishga tushiradi.

5.3. O'zgaruvchilar (Variables)

Yaratish va o'qish

bash

name="Ali"
age=25
greeting="Salom, $name!"

echo "$name"            # Ali
echo "$age"             # 25
echo "$greeting"        # Salom, Ali!
echo "${name}ning yoshi: ${age}"  # Aliing yoshi: 25

Probelga ehtiyot bo'ling!

bash

name = "Ali"     # ❌ XATO — bash uni buyruq deb tushunadi
name="Ali"       # ✅ to'g'ri

Qo'shtirnoq turlari — juda muhim!

bash

name="Ali"

echo "Salom, $name"      # ✅ Qo'sh tirnoq: $o'zgaruvchi interpolatsiya qilinadi
echo 'Salom, $name'      # ❌ Yagona tirnoq: $name shu holicha
echo "Bugun $(date)"     # ✅ Buyruq natijasi qo'shiladi

Tirnoq turi	Interpolatsiya	Maxsus belgilar
`"..."`	Bor (`$var`, ```)	`\n`, `\t` ishlaydi
`'...'`	Yo'q (literal)	Hech narsa
Tirnoqsiz	Bor, lekin probel xavfli	xavfli

Har doim qo'shtirnoq qo'ying!

bash

file="my file.txt"
rm $file       # ❌ rm "my" "file.txt" — ikki fayl!
rm "$file"     # ✅ to'g'ri

Command substitution

Buyruq natijasini o'zgaruvchiga yozish:

bash

today=$(date +%Y-%m-%d)
file_count=$(ls | wc -l)
home_size=$(du -sh ~ | cut -f1)

echo "$today da $file_count ta fayl bor"
echo "Home katalogim hajmi: $home_size"

$(...) vs backtick

Eski sintaksis `command` ham ishlaydi, lekin $(...) tavsiya etiladi — uni ichma-ich joylashtirish oson.

Maxsus o'zgaruvchilar

O'zgaruvchi	Mazmuni
`$0`	Skript nomi
`$1`, `$2`	Birinchi, ikkinchi argument
`$#`	Argumentlar soni
`$@`	Barcha argumentlar (alohida)
`$*`	Barcha argumentlar (bitta string)
`$?`	Oxirgi buyruq exit kodi (0 = muvaffaq)
`$$`	Joriy skript PID
`$HOME`	Foydalanuvchi katalogi
`$PATH`	Bajariluvchi fayllar yo'llari
`$USER`	Foydalanuvchi nomi
`$PWD`	Joriy katalog

5.4. Argumentlar qabul qilish

bash

#!/usr/bin/env bash
# greet.sh

echo "Skript nomi: $0"
echo "Birinchi argument: $1"
echo "Ikkinchi argument: $2"
echo "Jami argumentlar: $#"
echo "Barchasi: $@"

Ishga tushirish:

bash

./greet.sh Ali Vali

Natija:

text

Skript nomi: ./greet.sh
Birinchi argument: Ali
Ikkinchi argument: Vali
Jami argumentlar: 2
Barchasi: Ali Vali

5.5. Foydalanuvchidan input olish

bash

#!/usr/bin/env bash

read -p "Ismingizni kiriting: " name
echo "Salom, $name!"

# Parolni yashirib kiritish
read -sp "Parol: " password
echo
echo "Parol uzunligi: ${#password}"

5.6. Shartli operatorlar: `if / else`

Asosiy sintaksis

bash

if [[ shart ]]; then
    # bajariladigan kod
elif [[ boshqa_shart ]]; then
    # ...
else
    # default
fi

Misol — kirgan sonni tekshirish

bash

#!/usr/bin/env bash

read -p "Son kiriting: " num

if [[ $num -gt 0 ]]; then
    echo "Musbat son"
elif [[ $num -lt 0 ]]; then
    echo "Manfiy son"
else
    echo "Nol"
fi

Sonli taqqoslash operatorlari

Operator	Ma'nosi
`-eq`	teng (`==`)
`-ne`	teng emas (`!=`)
`-gt`	katta (`>`)
`-lt`	kichik (`<`)
`-ge`	katta yoki teng
`-le`	kichik yoki teng

String taqqoslash

Operator	Ma'nosi
`=` yoki `==`	teng
`!=`	teng emas
`-z "$s"`	string bo'shmi
`-n "$s"`	string bo'sh emasmi
`<` `>`	alifbo bo'yicha (lex)

Fayl tekshirish operatorlari

Operator	Ma'nosi
`-e fayl`	mavjudmi
`-f fayl`	oddiy fayl
`-d fayl`	katalog
`-r fayl`	o'qish ruxsati bormi
`-w fayl`	yozish ruxsati bormi
`-x fayl`	ijro etish ruxsati bormi
`-s fayl`	hajmi 0 dan katta

Real misol — fayl tekshiruvi

bash

#!/usr/bin/env bash

file="$1"

if [[ -z "$file" ]]; then
    echo "Foydalanish: $0 <fayl_nomi>"
    exit 1
fi

if [[ ! -e "$file" ]]; then
    echo "❌ Fayl topilmadi: $file"
    exit 1
fi

if [[ -d "$file" ]]; then
    echo "📁 Bu katalog"
elif [[ -f "$file" ]]; then
    echo "📄 Bu oddiy fayl"
    echo "   Hajmi: $(du -h "$file" | cut -f1)"
fi

`[[ ]]` vs `[ ]` vs `(( ))`

bash

[[ "$name" == "Ali" ]]         # bash kengaytmasi — TAVSIYA
[ "$name" = "Ali" ]            # eski POSIX uslub
(( $age > 18 ))                # arifmetik uchun

Har doim [[ ]] ishlating

Probelga toqat qiladi
Regex =~ ni qo'llaydi
&&, || ichida ishlatish oson

5.7. Looplar (sikllar)

`for` loop

bash

# Sonlar bo'yicha
for i in 1 2 3 4 5; do
    echo "Raqam: $i"
done

# Diapazon (brace expansion)
for i in {1..10}; do
    echo "$i"
done

# 0..20 ikkilik qadam bilan
for i in {0..20..2}; do
    echo "$i"
done

# C-style
for ((i=0; i<5; i++)); do
    echo "$i"
done

# Fayllar bo'yicha
for file in *.txt; do
    echo "Topildi: $file"
done

# Buyruq natijasi bo'yicha
for user in $(cut -d':' -f1 /etc/passwd); do
    echo "User: $user"
done

`while` loop

bash

# Hisoblagich
count=1
while [[ $count -le 5 ]]; do
    echo "Qadam: $count"
    ((count++))
done

# Fayldan qator-qator o'qish
while IFS= read -r line; do
    echo "Qator: $line"
done < /etc/passwd

# Cheksiz loop
while true; do
    echo "Davom etmoqda..."
    sleep 1
done

`until` loop

bash

# Shart YOLG'ON bo'lguncha ishlaydi
n=1
until [[ $n -gt 5 ]]; do
    echo "n=$n"
    ((n++))
done

`break` va `continue`

bash

for i in {1..10}; do
    if [[ $i -eq 5 ]]; then
        continue       # bu iteratsiyani o'tkazib yuborish
    fi
    if [[ $i -eq 8 ]]; then
        break          # loopni tark etish
    fi
    echo "$i"
done
# 1 2 3 4 6 7

5.8. `case` — ko'p tarmoqli shart

bash

#!/usr/bin/env bash

read -p "Tugmani bosing (a/b/c): " key

case "$key" in
    a|A)
        echo "Birinchi tanlov"
        ;;
    b|B)
        echo "Ikkinchi tanlov"
        ;;
    c|C)
        echo "Uchinchi tanlov"
        ;;
    *)
        echo "Noma'lum tugma"
        ;;
esac

5.9. To'liq amaliy misol: Backup skripti

bash

#!/usr/bin/env bash
#
# backup.sh — oddiy backup skripti
# Foydalanish: ./backup.sh <manba_katalog> <maqsad_katalog>

src="$1"
dst="$2"

# 1. Argumentlarni tekshirish
if [[ $# -ne 2 ]]; then
    echo "Foydalanish: $0 <manba> <maqsad>"
    exit 1
fi

# 2. Manba katalog bormi?
if [[ ! -d "$src" ]]; then
    echo "❌ Manba katalog topilmadi: $src"
    exit 1
fi

# 3. Maqsad katalog yo'q bo'lsa yaratamiz
if [[ ! -d "$dst" ]]; then
    mkdir -p "$dst"
    echo "📁 Yaratildi: $dst"
fi

# 4. Arxiv nomi
timestamp=$(date +%Y%m%d_%H%M%S)
archive="$dst/backup_$timestamp.tar.gz"

# 5. Arxivlash
echo "📦 Arxivlanmoqda..."
if tar -czf "$archive" -C "$(dirname "$src")" "$(basename "$src")"; then
    size=$(du -h "$archive" | cut -f1)
    echo "✅ Tayyor: $archive ($size)"
else
    echo "❌ Arxivlashda xatolik"
    exit 1
fi

# 6. Eski backuplarni tozalash (7 kundan oldingi)
echo "🧹 Eski backuplar tozalanmoqda..."
find "$dst" -name "backup_*.tar.gz" -mtime +7 -delete

echo "🎉 Backup yakunlandi"

Ishga tushirish:

bash

chmod +x backup.sh
./backup.sh ~/Documents ~/Backups

5.10. Exit kodlari

Har bir buyruq tugagandan keyin exit code qoldiradi:

0 — muvaffaqiyat
1-255 — turli xatoliklar

bash

ls /home
echo $?         # 0

ls /yoq-katalog
echo $?         # 2

# Skriptdan exit code qaytarish
exit 0          # muvaffaqiyat
exit 1          # umumiy xato

5.11. Tez-tez uchraydigan xatolar

Boshlovchilarning klassik xatolari

name = "Ali" — probelsiz: name="Ali"
Tirnoqsiz o'zgaruvchi: rm $file → rm "$file"
if [ $x == "y" ] — [[ ... ]] ishlating, ikkita = mumkin bo'lsa-da == mos.
Shebang unutilgan. Skript boshida #!/usr/bin/env bash bo'lsin.
chmod +x qilmagan. Yoki bash script.sh orqali ishga tushiring.
exit 0 yo'q. Yaxshi skript har doim aniq exit code qaytaradi.

5.12. Mashqlar

args.sh skripti yozing — barcha argumentlarni teskari tartibda chiqarsin.
agedif.sh — foydalanuvchidan yoshini so'rab, "Bola/Yoshlar/Katta" deb tasnif qilsin.
count.sh — joriy katalogdagi fayl va katalog sonini alohida-alohida chiqarsin.
loop.sh — 1 dan 10 gacha sonlarning kvadratini chiqarsin.
safe-rm.sh — fayl mavjudligini tekshirib, o'chirishdan oldin tasdiq so'raydigan skript.

5.13. Xulosa

Siz bu bobda:

Shebang va birinchi skriptingizni yozdingiz
O'zgaruvchilar va qo'shtirnoq farqlarini bildingiz
Argumentlar va inputlar bilan ishlashni o'rgandingiz
if/elif/else, case, for, while, until konstruksiyalarini ko'rib chiqdingiz
Birinchi real loyiha — backup.sh — yozdingiz

🎉 1-qism yakunlandi! Siz endi Linux & Bash asoslarini chuqur o'zlashtirdingiz.

Keyingi 2-qismda biz funksiyalar, massivlar, sed/awk, signallar va robust skriptlar mavzulariga o'tamiz.

Keyingi sahifa: 2-qism: Funksiyalar va modullik →

5. Birinchi Bash skript ​

5.1. Birinchi skript: Hello World ​

5.2. Shebang #! nima? ​

5.3. O'zgaruvchilar (Variables) ​

Yaratish va o'qish ​

Qo'shtirnoq turlari — juda muhim! ​

Command substitution ​

Maxsus o'zgaruvchilar ​

5.4. Argumentlar qabul qilish ​

5.5. Foydalanuvchidan input olish ​

5.6. Shartli operatorlar: if / else ​

Asosiy sintaksis ​

Misol — kirgan sonni tekshirish ​

Sonli taqqoslash operatorlari ​

String taqqoslash ​

Fayl tekshirish operatorlari ​

Real misol — fayl tekshiruvi ​

[[ ]] vs [ ] vs (( )) ​

5.7. Looplar (sikllar) ​

for loop ​

while loop ​

until loop ​

break va continue ​

5.8. case — ko'p tarmoqli shart ​

5.9. To'liq amaliy misol: Backup skripti ​

5.10. Exit kodlari ​

5.11. Tez-tez uchraydigan xatolar ​

5.12. Mashqlar ​

5.13. Xulosa ​

5. Birinchi Bash skript

5.1. Birinchi skript: Hello World

5.2. Shebang `#!` nima?

5.3. O'zgaruvchilar (Variables)

Yaratish va o'qish

Qo'shtirnoq turlari — juda muhim!

Command substitution

Maxsus o'zgaruvchilar

5.4. Argumentlar qabul qilish

5.5. Foydalanuvchidan input olish

5.6. Shartli operatorlar: `if / else`

Asosiy sintaksis

Misol — kirgan sonni tekshirish

Sonli taqqoslash operatorlari

String taqqoslash

Fayl tekshirish operatorlari

Real misol — fayl tekshiruvi

`[[ ]]` vs `[ ]` vs `(( ))`

5.7. Looplar (sikllar)

`for` loop

`while` loop

`until` loop

`break` va `continue`

5.8. `case` — ko'p tarmoqli shart

5.9. To'liq amaliy misol: Backup skripti

5.10. Exit kodlari

5.11. Tez-tez uchraydigan xatolar

5.12. Mashqlar

5.13. Xulosa